Joop (68) en Lourens (26) overbruggen bij Tryater twee generaties

DRACHTEN - Van 27 oktober tot en met 8 november speelt Tryater in De Lawei elf keer het stuk Grûn. Met de voorstelling viert het Friestalige toneelgezelschap haar vijftigjarig bestaan. Vanuit verschillende plaatsen in Friesland rijden speciale Grûn-bussen naar De Lawei.

Tekst en foto's Fokke Wester Tussen de zestien acteurs die meedoen aan Grûn zijn Joop Wittermans (op 1 november wordt hij 69) uit Beetsterzwaag en Lourens van den Akker (26) twee uitersten. Terwijl de in Ureterp geboren en getogen Van den Akker pas vier jaar geleden afstudeerde aan de toneelschool van Maastricht, is Wittermans een van de meest ervaren acteurs in de Friese toneelwereld. Toch geven ze hetzelfde antwoord als gevraagd wordt de hoeveelste rol dit nu bij Tryater is: ,,Tsien, tolve, sokssawat.'' Start fan Tryater Wittermans speelde al in 1966 mee in Breid Yn'e Moarn, een van de eerste toneelstukken van de destijds pas opgerichte Fryske Toanielstichting, zoals Tryater toen nog heette. ,,It stik fan Hugo Claus wie oersetten troch Tiny Mulder. Dat wie eins de start fan Tryater. Ik hie doe al spile by it Iepenloftspul fan Burgum, dêr't ik weikom. Nei de toanielskoalle koe ik begjinne by de Noorder Compagnie.'' Dat Nederlandstalige gezelschap, met naast Wittermans onder meer Rutger Hauer en Peter Tuinman in de gelederen, had tussen 1967 en 1980 haar thuisbasis in de Lawei in Drachten. ,,Ik ha ek dêrnei oeral wol spile, mar yn 1990 bin ik foar mysels begûn. Dat is sa lekker, datst de frijheid hast om dyn eigen paad te kiezen. En dat is my goed slagge. Njonken toaniel haw ik in protte televyzje dien en ik ha yn in soad films meispile. En Bouke Oldenhof fan Tynje hat fansels in protte toanielstikken foar my skreaun. Ik ha eins kontinu wol wurk hân.'' Free lancer Ook Lourens van den Akker is freelancer. Naast zijn werk voor Tryater speelde ook hij in tv-series (De Keet voor Omrop Fryslân) en in films (De Hel van '63 van Steven de Jong). Daarnaast heeft hij samen met Jeek ten Velden de toneelgroep Akkers&Velden opgericht. ,,Wy besykje elke twa jier in eigen produksje op te setten. It is sa'n bytsje heal om heal, Tryater en oare dingen,'' legt Van den Akker uit. ,,Moatst alle kânsen gripe'', vult Wittermans aan. Het is een lastige tijd voor de cultuur, vinden de beide acteurs. ,,Op toaniel is ferskriklik besunige. De top is bleaun, mar de laach dy't dêrûnder sit, de Jupiler League, sis mar, dy is der finaal tuskenút kegele,'' zegt Van den Akker. Vooral voor jongeren is het lastig om er tussen te komen, weet hij: ,,Fan myn klasgenoaten op de toanielskoalle hat op dit stuit de helte amper wurk.'' Doarpshûzen Dat ze in Friesland en in het Fries spelen, is mazzel, zeggen ze beiden. Wittermans: ,,Hjir libbet in djippere toanielkultuer. Dat wie fanâlds al sa, mei al dy iepenloftspullen en sa, mar Tryater hat dêr ek seker oan bydroegen. Tryater brocht de stikken net allinnich nei de grutte teaters, lykas De Lawei en De Harmonie, mar spile se ek rûnom yn de doarpshûzen. Ik haw it foarrich jier noch meimakke mei Feteranen fan Pier21, dat Freark Smink en ik fan oar jier febrewaris ôf opnij spylje sille. It siet oeral bomfol.'' Tryater heeft zich de afgelopen halve eeuw een volwaardige rol verworven in de Nederlandse theaterwereld, stelt Wittermans. ,,Tryater stiet wol op de kaart, hear. Dat is ek te tankjen oan de grutte en bysûndere produksjes dy't yndertiid ûnder Jos Thie spile binne, lykas Abe yn it Abe Lenstrastadion, Kening Lear yn it Fries Paardencentrum en Peer Gynt yn de dunen fan Skylge. Tryater is in folweardich selskip, ek fan bûten de provinsje komme se hjir hinne om mei te spyljen.'' Potinsje Wittermans ziet tot zijn genoegen dat voor jonge acteurs de stap naar de toneelschool kleiner is geworden en dat veel Friestalige acteurs daarna terugkeren naar Friesland. ,,De top hjir wurdt hieltyd grutter. Dit stik hat sechtjin spilers op toaniel stean en dat lit fuortdaliks hiel moai sjen watfoar potinsje der yn de Fryske toanielwrâld sit.'' Tryater geeft jonge acteurs de kans om zich te ontwikkelen, vindt Lourens van den Akker. ,,Dat is hiel belangryk om troch te groeien. Tryater is ek in hiel moai plak om te wurkjen, hiel waarm, hiel hecht. En dat is net allinnich de groep akteurs, mar ek alles wat der omhinne sit. De technyk, de meiwurkers op kantoar, it binne allegear hiel belutsen minsken. Dat sjochst nergens oars sa. Ik wit net oft dat mei de taal te krijen hat, foar my bliuwt taal in middel om in ferhaal te fertellen. Mar toaniel is wol in spegel fan de mienskip.'' Twee generaties Dat er wat leeftijd betreft twee generaties tussen de beide acteurs zitten, is voor het samenspelen geen probleem, zeggen ze. Die twee generaties verschil zitten overigens ook tussen hun rollen in Grûn, het jubileumstuk waarmee Tryater het halve eeuwfeest viert. Grûn is een kroniek van het leven van twee boerenfamilies. Wittermans speelt Pier, de pake in de hervormde familie, waarvan het boerenbedrijf in de jaren zeventig is gesaneerd. Lourens van den Akker speelt zijn kleinzoon Erik. ,,Wy ha faker tegearre spile en ik lear in soad fan Joop. Wy kinne hiel goed prate oer toaniel. Der binne rollen dy't wy beide spile ha, sa as Trigorin yn de Meeuw fan Tsjechov.'' Van den Akker heeft nog wel een lijstje met rollen die hij graag zou spelen. ,,Tennessee Williams is myn favoryt, A Streetcar Named Desire. En yn Amearika haw ik Richard III sjoen fan Shakespeare, dy soe ik ek graach nochris spylje wolle, as dat kin. Ik haw Joop yndertiid yn Kening Lear sjoen, prachtich.'' Zijn rol in dat spektakelstuk, naast Rients Gratama, is wel één van de hoogtepunten uit zijn carrière, zegt Wittermans. ,,Mar myn moaiste? Dat wit ik net. Lette Ropping wie ek hiel moai. Ik ha net it idee dat ik bepaalde rollen mist ha, ik ha altyd gewoan spile wat op myn paad kaam. Ik ha noait sa bot oan karjêreplanning dien.'' Ticht by it fjoer Grûn is geschreven en geregisseerd door Ira Judkovskaja, artistiek directeur van Tryater. Dat heeft zo zijn voordelen, zegt Wittermans. ,,Jo sitte moai ticht by it fjoer. As ik in probleem ha mei de tekst, kin ik it har fuort sels freegje, ik kin de diskusje oangean mei de skriuwer. Dat kin net asto Tsjechov spilest. Dat sy Russysk is, makket dit stik wol oars. Ik kin it net presys útlizze, mar sa hie Bouke Oldenhof it bygelyks noait skriuwe kinnen. It stik duorret fjouwer oeren, hat santjin personaazjes en it is hast in minisearje yn trije dielen.'' Grûn zoomt in en uit, van de grote, ronde schijf aarde naar de planeten, gemaakt door viltkunstenares Claudy Jongstra, die in het decor van Roos van Geffen hangen. Het stuk laat zien hoe verschillende mensen van verschillende generaties in een gemeenschap met levensvragen omgaan. Hoe een ieder omgaat met verdriet, verlies en verandering en daarin zijn weg vindt. Grûn is een zoektocht naar het leven met al zijn nuances en complexiteit. Met alles wat dierbaar is en met alle betrekkelijkheid daarvan. Wittermans: ,,Ira hat hiel soarchfâldich besocht der gjin nostalgysk stik fan te meitsjen, sa fan froeger wie alles better, beslist net. It is in ferhaal fan twa famyljes, in ferhaal fan no.'' ------------------- Kijk hier en hier voor alle informatie over de voorstelling Grûn van Tryater Kijk hier voor meer informatie over het project In Bosk fan Minsken